Idea

Spór w ochronie zdrowia jest zdarzeniem w systemie opieki, nie wyłącznie incydentem prawnym. Tak brzmi założenie, z którego wyrasta cała konstrukcja Centrum.

Gdy dochodzi do zdarzenia niepożądanego, do sporu o rozliczenie między świadczeniodawcami albo do konfliktu wokół jakości opieki, uruchamia się mechanizm, który ma jedną główną właściwość: oddala rozstrzygnięcie od miejsca i czasu zdarzenia. Postępowanie sądowe trwa latami, wymaga opinii biegłych i kończy się orzeczeniem, które rozstrzyga o odpowiedzialności, lecz niczego nie naprawia w procesie klinicznym. W tym czasie zdarzenie przestaje być materiałem do nauki, a staje się materiałem dowodowym. Personel zaczyna postępować defensywnie. Placówka przestaje rejestrować to, co może zostać użyte przeciwko niej. Pacjent, który chciał przede wszystkim zrozumieć, co się stało, otrzymuje po kilku latach kwotę i milczenie.

Idea Centrum polega na przybliżeniu rozstrzygnięcia do zdarzenia — w czasie, w miejscu i w języku. Nie chodzi o zastąpienie sądu ani o ograniczenie czyichkolwiek praw. Chodzi o to, by między reklamacją złożoną w rejestracji a pozwem istniało forum, na którym można ustalić fakty, nazwać odpowiedzialność proporcjonalnie do jej rzeczywistego zakresu i — gdy to możliwe — doprowadzić do uzgodnienia bez przymusu.

Trzy zasady konstrukcyjne

Proporcja. Mechanizm rozstrzygania musi być współmierny do ciężaru sprawy. Spór o rozliczenie pięciu świadczeń w ramach jednego epizodu koordynowanego i spór o trwałe następstwo zdarzenia niepożądanego nie mogą iść tą samą drogą. Stąd trzy ścieżki o różnym ciężarze — koncyliacja, mediacja, arbitraż — a nie jedna procedura.

Odpowiedzialność bez odwetu. Kultura sprawiedliwego traktowania błędu, obecna w dorobku HCPL jako Just Culture, nie jest deklaracją łagodności. Jest rozróżnieniem: między błędem systemowym, zaniedbaniem a działaniem świadomie lekkomyślnym. Rozróżnienie to wymaga forum, które potrafi je przeprowadzić — a postępowanie karne i dyscyplinarne ze swojej natury nie są do tego przeznaczone.

Dostępność rozstrzygnięcia. Pacjent, którego nie stać na proces, nie ma dziś realnej drogi poza wnioskiem do Funduszu Kompensacyjnego. Świadczeniodawca, który sporu nie chce eskalować, nie ma dokąd go skierować. Forum tanie, szybkie i prowadzone przez osoby rozumiejące zarówno prawo, jak i medycynę, zmienia położenie obu stron jednocześnie.

Centrum nie rozstrzyga o winie moralnej. Ustala fakty, kwalifikuje je prawnie i tworzy warunki do uzgodnienia. Ta powściągliwość jest jego siłą, nie ograniczeniem — instytucja, która osądza więcej, niż potrafi udowodnić, traci zaufanie obu stron naraz.

Diagnoza — luka między reklamacją a sądem

Polski system rozstrzygania sporów zdrowotnych ma dziś dwa końce i puste pasmo pośrodku. Na jednym końcu stoi reklamacja złożona w placówce — nieustandaryzowana, rozpatrywana przez tę samą organizację, której dotyczy, bez gwarancji terminu i bez niezależnego uczestnika. Na drugim postępowanie sądowe, kosztowne i wieloletnie. Między nimi instytucje istnieją, lecz żadna nie pełni funkcji forum spornego.

Wojewódzkie komisje ds. orzekania o zdarzeniach medycznych zostały zlikwidowane z dniem 1 lipca 2024 r. na podstawie ustawy z 16 czerwca 2023 r. o zmianie ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz.U. 2023 poz. 1675). Spraw niezakończonych nie przejęła nowa instytucja orzecznicza, lecz zespół powołany w Biurze Rzecznika. Model quasi-orzeczniczy działający od 2012 r. został zamknięty i nie ma następcy o tej samej funkcji.

Fundusz Kompensacyjny Zdarzeń Medycznych prowadzony przez Rzecznika działa i spełnia swoje zadanie — lecz jest to świadczenie administracyjne, nie rozstrzygnięcie sporu między stronami. Od 6 września 2026 r. wynosi od 2 393 zł do 239 131 zł przy uszkodzeniu ciała lub rozstroju zdrowia oraz od 23 914 zł do 119 566 zł na uprawnionego w razie śmierci. Fundusz kompensuje. Nie wyjaśnia, nie przywraca relacji i nie zmienia procedury w placówce.

Mediacja w izbach lekarskich, oparta na art. 113 ust. 3 ustawy o izbach lekarskich, obejmuje poniżej jednego procenta spraw na etapie wyjaśniającym, choć blisko sześćdziesiąt procent skierowanych kończy się ugodą. Skuteczność jest więc wysoka, zastosowanie znikome. Główna przyczyna jest strukturalna: ugoda nie kończy postępowania dyscyplinarnego, wpływa jedynie na wymiar kary.

Ścieżka ADR konsumenckiego jest zamknięta z mocy prawa. Ustawa z 23 września 2016 r. o pozasądowym rozwiązywaniu sporów konsumenckich, wdrażająca dyrektywę 2013/11/UE, wyłącza usługi zdrowotne świadczone pacjentom przez pracowników służby zdrowia. Cała europejska architektura ADR, która objęła bankowość, telekomunikację, energetykę i turystykę, omija ochronę zdrowia świadomie i systemowo.

Drugie, niewidoczne pasmo: spory między świadczeniodawcami

Debata publiczna koncentruje się na relacji pacjent–placówka. Tymczasem opieka koordynowana rozliczana za epizod — a docelowo w modelu wynagradzania za wynik — generuje całą kategorię sporów, która dziś nie ma żadnego szybkiego forum: o podział środka między POZ, AOS, szpitalem i rehabilitacją, o odpowiedzialność za przerwanie ciągłości opieki, o rozliczenia między konsorcjantami. Do tego dochodzą spory z dostawcami systemów szpitalnych i technologii medycznych, spory na styku wymogów MDR, RODO i NIS2 oraz roszczenia pacjentów transgranicznych na gruncie dyrektywy 2011/24/UE.

Te spory są w całości gospodarcze, obie strony są przedsiębiorcami i żadne ograniczenie konsumenckie ich nie dotyczy. Idą dziś albo do sądu powszechnego, albo do sądów arbitrażowych ogólnogospodarczych, które dysponują arbitrami bez wiedzy klinicznej. To jest pierwszy realny portfel spraw Centrum — i jednocześnie ten, który może zbudować jego wiarygodność, zanim sięgnie po sprawy trudniejsze.

Czym dysponujemy

Centrum nie powstaje na pustym miejscu. Jego części składowe wypracowano przy okazji innych strumieni wartości Fundacji.

Standard TQAMS — autorski standard certyfikacji jakości opracowany przez HCPL wspólnie z siecią GHTC/GHSH, wdrażany w kontekście dyrektywy 2011/24/UE i EHDS. Alternatywne rozwiązywanie sporów stanowi w nim piąty z ośmiu filarów, z dwustopniową ścieżką mediacyjno-arbitrażową.

Program Just Culture — systemowe podejście do błędu medycznego, rozwijane jako jeden z trzech programów Fundacji obok Digital Hospital i Cyber. Stanowi doktrynalną podstawę ścieżki koncyliacyjnej.

Usługi wdrożeniowe — projektowanie procedury mediacyjnej w placówce, wyznaczenie mediatorów i łączników, wsparcie w sprawach pilotażowych, szkolenia z komunikacji po zdarzeniu niepożądanym.

Pakiet ochrony pacjenta transgranicznego — czterostopniowa ścieżka reklamacja, mediacja, arbitraż, sąd, opracowana dla ekosystemu turystyki medycznej.

Zasób	Co wnosi
Polska Federacja Szpitali	ponad 250 szpitali członkowskich bezpośrednio zrzeszonych, łączna obecność w środowisku ok. 520 podmiotów; platforma dialogu społecznego
CAC HCPL — Centrum Certyfikacji i Audytu	kompetencja audytorska i znajomość procesów szpitalnych; zaplecze rzeczoznawcze
Departament Legal & Compliance	obsługa prawna, Kodeks Etyki, kompetencja regulacyjna
Sieć GHSH / GHTC	benchmarking międzynarodowy, dostęp do sporów transgranicznych
EDU HCPL	platforma szkoleniowa i mikropoświadczenia dla mediatorów i łączników

Cele

Cel główny. Utworzenie branżowego ośrodka polubownego rozwiązywania sporów w ochronie zdrowia, który wypełni pasmo między reklamacją a sądem — z kompetencją jednocześnie prawną i kliniczną, w terminach liczonych w tygodniach, dostępny kosztowo dla obu stron i komplementarny wobec instytucji już istniejących.

Cele cząstkowe. Ustanowić standard koncyliacji poszpitalnej wdrażalny niezależnie od certyfikacji TQAMS. Uruchomić ośrodek mediacji z własną listą mediatorów łączących kwalifikacje prawnicze z rozumieniem procesu klinicznego. Powołać stały sąd polubowny dla sektora, osadzony w organizacji pracodawców. Zbudować zaplecze kompetencyjne oparte na platformie EDU HCPL. Wypracować formułę współdziałania z Rzecznikiem Praw Pacjenta.

Horyzont	Co ma działać
Krótki — do końca 2026	Regulamin koncyliacji; klauzule mediacyjne we wzorach umów ekosystemu; nota koncepcyjna złożona w Biurze Rzecznika
Średni — 2027	Lista mediatorów; pilotaż koncyliacji w placówkach certyfikowanych; pierwsze sprawy mediacyjne
Dłuższy — 2027/2028	Stały sąd polubowny przy związku pracodawców; portfel spraw B2B; standard koncyliacji jako element certyfikacji jakości

Co zyskuje szpital

Dla placówki spór jest kosztem w czterech walutach naraz: pieniądza, czasu kadry zarządzającej, reputacji i morale zespołu. Centrum adresuje każdą z nich osobno.

Skrócenie czasu i obniżenie kosztu rozstrzygnięcia. Postępowanie sądowe w sprawie medycznej trwa latami, angażuje biegłych i obciąża dyrekcję przez cały ten okres. Koncyliacja zamyka się w tygodniach, mediacja w kwartale. Różnica nie polega wyłącznie na koszcie postępowania, lecz na tym, że sprawa przestaje absorbować organizację.

Przewidywalność w rozliczeniach opieki koordynowanej. Im więcej świadczeń rozlicza się za epizod, a nie za pojedynczą procedurę, tym więcej powstaje styków między świadczeniodawcami, w których może dojść do sporu o podział środka i o odpowiedzialność za ciągłość. Szybkie forum arbitrażowe jest warunkiem, by konsorcja koordynowane w ogóle dały się prowadzić.

Ochrona relacji z pacjentem. Większość skarg nie zaczyna się od roszczenia finansowego, lecz od braku wyjaśnienia. Ustrukturyzowana koncyliacja pozwala udzielić wyjaśnienia we właściwym momencie, zanim sprawa przekształci się w spór o pieniądze.

Odbudowa raportowania zdarzeń niepożądanych. To jest korzyść najmniej oczywista i najważniejsza. Rejestr zdarzeń działa tylko wtedy, gdy personel nie obawia się, że zgłoszenie stanie się dowodem przeciwko niemu. Zasada poufności wypowiedzi złożonych w postępowaniu polubownym przywraca warunek, bez którego kultura sprawiedliwego traktowania błędu pozostaje deklaracją. Placówka, która widzi własne zdarzenia, może nimi zarządzać; placówka, która ich nie widzi, dowiaduje się o nich z pozwu.

Argument w relacjach z ubezpieczycielem i płatnikiem. Udokumentowany, działający mechanizm wczesnego rozwiązywania sporów jest elementem profilu ryzyka placówki. Zmniejsza liczbę spraw eskalujących do postępowania sądowego, a to jest wielkość, którą ubezpieczyciel potrafi wycenić.

Gotowość na pacjenta zagranicznego. Dyrektywa 2011/24/UE zakłada, że pacjent leczony w innym państwie członkowskim ma dostęp do mechanizmu dochodzenia roszczeń. Dla placówki przyjmującej pacjentów z zagranicy wskazanie ośrodka polubownego jest elementem wiarygodności równie istotnym jak certyfikat jakości.

Co zyskuje pacjent

Punktem wyjścia jest obserwacja, którą potwierdza praktyka rzeczników praw pacjenta w całej Europie: pacjent po zdarzeniu niepożądanym najczęściej pyta najpierw o to, co się stało i czy przydarzy się to komuś jeszcze. Pytanie o odszkodowanie przychodzi później, często dopiero wtedy, gdy na pierwsze nie uzyskał odpowiedzi.

Prawo do wyjaśnienia w rozsądnym czasie. Koncyliacja daje pacjentowi ustrukturyzowaną rozmowę z placówką w obecności osoby niezależnej, w terminie liczonym w tygodniach, zakończoną pisemnym ustaleniem stanu faktycznego.

Równowaga stron bez konieczności procesu. W postępowaniu sądowym nierówność między pacjentem a podmiotem leczniczym ma charakter strukturalny: po jednej stronie stała obsługa prawna i ubezpieczyciel, po drugiej osoba, która często nadal choruje. Postępowanie polubowne prowadzone przez osobę niezależną tę dysproporcję zmniejsza.

Dostępność kosztowa. Założeniem taryfy jest, by koszt po stronie pacjenta był symboliczny lub zerowy, z ciężarem opłat po stronie świadczeniodawcy.

Skutek wykraczający poza pieniądze. Ugoda w postępowaniu polubownym może obejmować to, czego sąd zasądzić nie może: wyjaśnienie, przeprosiny, zmianę procedury, przekazanie dokumentacji, zobowiązanie do działania naprawczego.

Wzmocnienie drogi do Funduszu. Protokół koncyliacyjny zawiera udokumentowany, uzgodniony stan faktyczny. Pacjent, który mimo wszystko wystąpi do Funduszu Kompensacyjnego, przychodzi tam z materiałem, którego dziś musi dopiero szukać.

Czego Centrum pacjentowi nie odbiera

Udział w postępowaniu przed Centrum jest dobrowolny i nie zamyka drogi do sądu powszechnego, do Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych, do postępowania przed Rzecznikiem Praw Pacjenta ani do postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej.

Prawo wyklucza zresztą konstrukcję odmienną: zapis na sąd polubowny obejmujący spory z umów z konsumentem może być sporządzony wyłącznie po powstaniu sporu i wymaga pisemnego potwierdzenia, że strona zna jego skutki (art. 1164(1) KPC). Klauzula arbitrażowa w formularzu zgody na zabieg czy w regulaminie oddziału byłaby nie tylko nieskuteczna — byłaby zaprzeczeniem idei, na której Centrum się opiera.

Centrum nie zastępuje Rzecznika Praw Pacjenta i nie konkuruje z Funduszem. Pierwszy chroni prawa w trybie władczym, drugi kompensuje szkodę. Centrum zajmuje się tym, czego żaden z nich nie obejmuje: relacją między stronami i przyczyną zdarzenia.

Jak to działa — trzy ścieżki

Centrum nie jest jedną procedurą, lecz trzema ścieżkami o różnym ciężarze prawnym. Sprawa wchodzi na najniższym poziomie i przechodzi wyżej tylko wtedy, gdy porozumienie nie doszło do skutku.

Ścieżka	Czas	Rezultat
Koncyliacja	14–30 dni	Protokół — uzgodnione ustalenie faktyczne
Mediacja	30–90 dni	Ugoda zatwierdzana przez sąd, o mocy ugody sądowej
Arbitraż	90–180 dni	Wyrok o mocy wyroku sądu powszechnego

Koncyliacja — ustrukturyzowana procedura wyjaśniająca prowadzona w placówce według standardu Centrum, z udziałem niezależnego koncyliatora. Nie wymaga podstawy ustawowej.

Mediacja — mediacja umowna na gruncie Kodeksu postępowania cywilnego, prowadzona przez mediatora z listy Centrum. Klauzula mediacyjna może być zamieszczona w umowie z góry.

Arbitraż — stały sąd polubowny. Domena: spory gospodarcze wewnątrz sektora. W sporach z pacjentem dostępny wyłącznie na podstawie zapisu zawartego po powstaniu sporu.

Osadzenie instytucjonalne

Koncyliacja i mediacja prowadzone są przez Fundację Healthcare Poland jako właściciela standardu i zaplecza kompetencyjnego. Stały sąd polubowny osadzony zostaje przy organizacji pracodawców sektora — zgodnie z polską praktyką, w której sądy arbitrażowe działają przy izbach gospodarczych i konfederacjach pracodawców. Rzecznik Praw Pacjenta pozostaje partnerem instytucjonalnym, nie współprowadzącym.

Ten podział nie jest wygodą organizacyjną. Wynika z zasady, która decyduje o wiarygodności całości: podmiot certyfikujący jakość placówki nie powinien rozstrzygać sporu, w którym ta placówka jest stroną.

Kontakt

Centrum jest w fazie organizacji. Placówki i organizacje zainteresowane udziałem w pracach przygotowawczych — w tym w pilotażu standardu koncyliacji — prosimy o kontakt: centrum@healthcarepoland.pl

---

Podstawy prawne

• Art. 1157 KPC — zdatność arbitrażowa (brzmienie po nowelizacji, Dz.U. 2019 poz. 1495)
• Art. 1163 KPC — zapis w statucie; obejmuje wyłącznie spółki handlowe
• Art. 1164(1) KPC — zapis w sporach z konsumentem, tylko po powstaniu sporu
• Art. 183(1) i nast. KPC — mediacja umowna
• Ustawa z 23.09.2016 r. o pozasądowym rozwiązywaniu sporów konsumenckich — wyłączenie usług zdrowotnych
• Ustawa z 16.06.2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 1675) — FKZM, likwidacja wojewódzkich komisji z dniem 1.07.2024
• Art. 113 ust. 3 ustawy o izbach lekarskich — mediacja w izbach
• Dyrektywa 2011/24/UE; dyrektywa 2013/11/UE