Między skargą złożoną w rejestracji a pozwem w sądzie cywilnym polski pacjent nie ma dokąd pójść. Od 1 lipca 2024 roku nie ma już nawet komisji wojewódzkiej. Opisujemy lukę, jej skutki dla szpitali i konstrukcję Centrum Mediacji, Koncyliacji i Arbitrażu, które tę lukę ma wypełnić.

Luka, której nikt nie zaprojektował

Wojewódzkie komisje do spraw orzekania o zdarzeniach medycznych przestały istnieć 1 lipca 2024 roku. Zlikwidowała je ta sama ustawa, która powołała Fundusz Kompensacyjny Zdarzeń Medycznych — nowelizacja ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta z 16 czerwca 2023 r. Komisje miały dokończyć sprawy do 30 czerwca 2024 r.; blisko 370 postępowań przejął Rzecznik Praw Pacjenta.

Zamiana nie była jeden do jednego. Komisja, przy wszystkich swoich wadach, prowadziła postępowanie o ustalenie: orzekała, czy zdarzenie medyczne miało miejsce. Fundusz prowadzi postępowanie o świadczenie. To dwie różne czynności, a system zatrzymał tylko jedną z nich.

Cztery drogi i to, czego żadna z nich nie robi

Pacjent, który uważa, że coś poszło nie tak, ma dziś do dyspozycji cztery ścieżki. Każda została zaprojektowana do czegoś innego i żadna nie odpowiada na pytanie, które pacjenci zadają najczęściej — co się właściwie stało.

Zestawienie ścieżek dostępnych pacjentowi w Polsce, stan na wrzesień 2026 r. Opracowanie własne Fundacji Healthcare Poland.

Warto zauważyć, czego na tej liście nie ma. System pozasądowego rozwiązywania sporów konsumenckich, zbudowany na ustawie z 23 września 2016 r., działa przez sektorowe podmioty uprawnione wpisane do rejestru Prezesa UOKiK — dla energetyki, telekomunikacji, finansów, ubezpieczeń i transportu. Dla ochrony zdrowia takiego podmiotu nie ma. Sama ustawa wyłącza ponadto ze swojego zakresu spory dotyczące usług niemających charakteru gospodarczego, świadczonych w interesie ogólnym (art. 5 pkt 5 lit. a), co dla znacznej części świadczeń publicznych zamyka tę drogę także formalnie.

Ustawa o jakości tworzy obowiązek uczenia się — ale nie tworzy forum

Od 30 czerwca 2024 r. podmioty wykonujące działalność leczniczą w ramach umowy z Narodowym Funduszem Zdrowia prowadzą wewnętrzny system zarządzania jakością i bezpieczeństwem, na podstawie ustawy z 16 czerwca 2023 r. o jakości w opiece zdrowotnej i bezpieczeństwie pacjenta. System obejmuje identyfikację, zgłaszanie i analizę zdarzeń niepożądanych oraz wdrażanie działań naprawczych.

Ustawodawca zbudował wokół zgłoszenia ochronę: zgłoszenie zdarzenia niepożądanego co do zasady nie może być podstawą wszczęcia wobec zgłaszającego postępowania karnego ani dyscyplinarnego, poza przypadkami działania umyślnego. To jest konstrukcja wprost z Just Culture — kultura zgłaszania działa wtedy, kiedy zgłaszający nie płaci za nią karierą.

Ochrona ta nie dotyczy jednak roszczenia cywilnego pacjenta i słusznie — nikt nie odbiera pacjentowi drogi sądowej. Powstaje przez to jednak napięcie, którego system nie rozwiązuje. Szpital ma obowiązek ustalić, co się stało, i wyciągnąć z tego wnioski. Pacjent ma prawo wiedzieć, co się stało. A między jednym a drugim nie ma żadnego miejsca, w którym można by się spotkać bez ryzyka, że rozmowa stanie się dowodem.

Czym jest Centrum

Centrum Mediacji, Koncyliacji i Arbitrażu to branżowy ośrodek polubownego rozwiązywania sporów w ochronie zdrowia, budowany przez Fundację Healthcare Poland. Konstrukcja jest trójstopniowa i celowo zaczyna się od najlżejszego narzędzia.

Koncyliacja — ustalenie, zanim powstanie spór

Postępowanie wyjaśniające prowadzone przez niezależnego koncyliatora z kompetencją kliniczną i prawną. Efektem nie jest wyrok, lecz opis zdarzenia: co się stało, co było odstępstwem od standardu, co placówka zmieniła. Dla wielu pacjentów to jest właśnie to, po co przyszli.

Mediacja — uzgodnienie warunków zamknięcia relacji

Mediacja prowadzona w oparciu o przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, z możliwością zatwierdzenia ugody przez sąd. Przedmiotem jest nie tylko świadczenie pieniężne, ale też przeprosiny, zmiana procedury, informacja zwrotna o wdrożonych działaniach naprawczych.

Arbitraż — rozstrzygnięcie wiążące, tam gdzie jest dopuszczalny

Stały sąd polubowny dla sporów, w których obie strony są przedsiębiorcami — placówka a dostawca, placówka a ubezpieczyciel, konsorcjum a podwykonawca. W relacji z pacjentem arbitraż pozostaje narzędziem wyjątkowym i ograniczonym ustawowo, o czym niżej.

• Niezależność orzekająca — koncyliator i mediator spoza struktury placówki, z ujawnianym konfliktem interesów.
• Poufność postępowania, bez zamykania pacjentowi drogi sądowej.
• Kompetencja kliniczna po stronie prowadzącego — sprawa medyczna wymaga zrozumienia medycyny, nie tylko procedury.
• Powiązanie ustaleń z wewnętrznym systemem jakości placówki, tak by wnioski wracały do procesu, a nie do segregatora.
• Dostępność także tam, gdzie Fundusz Kompensacyjny nie sięga — w ambulatoryjnej opiece specjalistycznej i podstawowej opiece zdrowotnej.

Ograniczenia prawne, które kształtują konstrukcję

Trzy przepisy Kodeksu postępowania cywilnego wyznaczają granice tego, co da się zbudować, i z nich wynika trójstopniowość Centrum.

Art. 1157 k.p.c. — na sąd polubowny można poddać spory o prawa majątkowe oraz o prawa niemajątkowe zdatne do ugody sądowej. To zakreśla przedmiot: roszczenia odszkodowawcze i o zadośćuczynienie mieszczą się w tym zakresie, ale nie każde żądanie pacjenta ma charakter, który da się w ten sposób rozstrzygnąć.

Art. 1164¹ k.p.c. — zapis na sąd polubowny obejmujący spory z umów z udziałem konsumenta może być sporządzony dopiero po powstaniu sporu i wymaga formy pisemnej. To oznacza, że żadna klauzula arbitrażowa w regulaminie czy w formularzu zgody nie zwiąże pacjenta. Arbitraż w relacji z pacjentem jest możliwy wyłącznie jako świadoma decyzja podjęta po zdarzeniu — i tylko taki model Centrum może stosować.

Art. 1163 k.p.c. — zapis zamieszczony w umowie (statucie) spółki handlowej wiąże spółkę i wspólników w sporach ze stosunku spółki. Przepis ten dotyczy spółek handlowych; nie obejmuje związku pracodawców. Oznacza to, że samo zapisanie arbitrażu w statucie organizacji branżowej nie zwiąże jej członków. Potrzebne jest odrębne, pisemne przystąpienie każdego podmiotu do regulaminu Centrum — i tak też mechanizm jest projektowany.

Dlaczego rolę parasola pełni Polska Federacja Szpitali

Rozwiązanie tego rodzaju nie działa w skali jednego szpitala. Pacjent nie zna nazwy ośrodka mediacyjnego — pacjent zna nazwę szpitala. Żeby mechanizm był rozpoznawalny i żeby standard postępowania był porównywalny między placówkami, potrzebna jest organizacja parasolowa o zasięgu ogólnokrajowym.

Polska Federacja Szpitali, kierowana przez prof. Jarosława J. Fedorowskiego, zrzesza bezpośrednio około 250 podmiotów, a wraz z organizacjami parasolowymi — w tym regionalnymi związkami szpitali — obejmuje swoją obecnością blisko 520 szpitali. Ta druga liczba opisuje realny zasięg standardu, jeśli zostanie przyjęty jako rekomendacja federacyjna.

Dla szpitala członkowskiego Centrum jest wtedy usługą pro-pacjencką gotową do wdrożenia: elementem wykazywanej zgodności z ustawą o jakości, narzędziem obniżającym liczbę spraw wchodzących na drogę sądową i dowodem, że deklarowana kultura sprawiedliwego traktowania ma swoje odzwierciedlenie proceduralne. Federacja prowadzi zresztą odrębny projekt poświęcony kulturze sprawiedliwego traktowania — Centrum jest jego naturalnym przedłużeniem na zewnątrz organizacji, w stronę pacjenta.

Stan prac i co dalej

Projekt prowadzą po stronie Fundacji Healthcare Poland adw. Ewelina Bogiel, CAMS, Dyrektor Departamentu Legal & Compliance, oraz Maria Łabno. Założenia konsultowano w Biurze Rzecznika Praw Pacjenta. Opracowane są: model trójstopniowy, analiza ograniczeń ustawowych, projekt osadzenia instytucjonalnego oraz opis korzyści rozdzielnie dla szpitali i dla pacjentów.

Przed nami regulamin postępowania, lista koncyliatorów i mediatorów wraz z kryteriami naboru, taryfa oraz pilotaż w grupie placówek, które zgłoszą gotowość. Zapraszamy do rozmowy szpitale, organizacje pacjenckie i ubezpieczycieli — ten mechanizm ma sens tylko wtedy, kiedy jego reguły powstaną przy udziale wszystkich trzech stron.